Doktor Jan Rek należał do pierwszego pokolenia łódzkich filmoznawców, którzy z filmem związali swoje naukowe losy od czasu studiów. Jego kariera akademicka i praca uczonego trwały niemal 60 lat; pierwszy artykuł opublikował w roku 1967, ostatni – w 2025, zmagając się już z uciążliwościami molestae senectutis. Przez ten czas był świadkiem i uczestnikiem narodzin filmoznawstwa, a potem rozwoju i licznych przemian tej dyscypliny.
Naukowe zainteresowanie filmem zrodziło się u niego, gdy kino było właściwie jedyną formą obcowania z tą sztuką. Studiował polonistykę na Uniwersytecie Łódzkim w latach 1961-1966 i od początku był słuchaczem popularnych wykładów prof. Bolesława Lewickiego, który został promotorem jego pracy magisterskiej, zatrudnił go jako asystenta w niedawno powstałym Zakładzie Wiedzy o Filmie, a potem był także promotorem dysertacji doktorskiej O problemach narracji filmowej, obronionej w roku 1974 (recenzentami byli prof. Stefan Żółkiewski oraz doc. Pola Wert). Po półwieczu, w roku 2024, obchodziliśmy uroczystość honorowego odnowienia tego doktoratu.
Wpływ Lewickiego z pewnością ukształtował pierwsze lata pracy naukowej Jana Reka. Wywarła na nie wpływ rozwijana wówczas przyliteracka koncepcja filmu, oparta nateorii estetycznej Romana Ingardena, w którego seminariach prowadzonych w latach trzydziestych na Uniwersytecie Jana Kazimierze we Lwowie uczestniczył Lewicki. W ramach tej koncepcji powstały pierwsze artykuły Jana Reka, poświęcone związkom literatury i filmu (Motyw samotności w polskiej epice i filmie fabularnym lat 1956-1965 oraz Ideologia jako wyznacznik przemian strukturalnych współczesnych adaptacji filmowych). Rozwinięciem tej tematyki były zagadnienia semiotyki filmu, którymi Rek zajmował się wielokrotnie, oraz narracji filmowej, której poświęcił swoją dysertację doktorską. Zwieńczeniem tego okresu zainteresowań naukowych Reka była wydana w roku 1977 książka Kino i telewizja (red. Jan Rek i Bolesław Lewicki). Był to pierwszy w Polsce podręcznik filmoznawstwa, obejmujący najważniejsze zagadnienia historii i teorii filmu, adresowany do nauczycieli i uczniów, choć powszechnie wykorzystywany też w edukacji uniwersyteckiej. Autorami poszczególnych tekstów byli pracownicy Zakładu Wiedzy o Filmie UŁ. Lektura Kina i telewizji jest fascynująca do dzisiaj, także ze względu na śmiałość w definiowaniu filmoznawstwa i zasięg projektowanej dyscypliny. W książce znalazł się też artykuł Reka, napisany wspólnie z Bolesławem Lewickim, poświęcony językowi filmu i łączący fenomenologiczną głębię z analitycznym konkretem.
W latach późniejszych zainteresowania badawcze doktora Reka przesunęły się z zagadnień teoretycznofilmowych na kwestie antropologii filmu i odbioru filmu. Świadomym wyrazem tej zmiany paradygmatu jest artykuł Inspiracje i aspiracje filmoznawstwa (1981), po którym Rek opublikował między innymi teksty Między analfabetyzmem a kompetencją. Przyczynek do antropologii filmu (1982) oraz O komunikacji filmowej z pragmatycznego punktu widzenia (1985).
Gdy w latach 90. film coraz bardziej stawał się zjawiskiem nie-kinowym, uwaga Reka zaczęła zwracać się w stronę historii filmu, zwłaszcza filmu polskiego. Opublikował kilka tekstów poświęconych twórczości Jerzego Kawalerowicza, które ostatecznie złożyły się na opublikowaną w roku 2008 monografię tego reżysera Kino Jerzego Kawalerowicza i jego konteksty. Rek wydał też szereg artykułów omawiających polski socrealizm filmowy.
Już w XXI wieku zainteresował się zjawiskiem globalizacji i roli mediów w jej kształtowaniu. Do niedawna pracował jeszcze nad amerykańskim kinem noir. Opublikował poświęcony temu zagadnieniu artykuł, który miał stać się częścią większej całości – ta już jednak nie powstanie.
Oprócz działalności publikacyjnej, pasją i talentem Jana Reka była organizacja życia naukowego. Przemiany, które dokonały się w kraju po roku 1989, pozwoliły wspaniale rozwinąć się jego umiejętnościom w tej dziedzinie. Był niezwykle aktywny, organizując konferencje, dbając o sieć kontaktów międzynarodowych, przygotowując projekty grantowe – kiedy słowo „grant” wchodziło dopiero do słownika ludzi nauki. To jemu zawdzięczamy zorganizowaną w roku 1996 międzynarodową konferencję „Kino ma 100 lat”, której plonem była książka pod tym samym tytułem wydana dwa lata później pod redakcją Jana Reka i Elżbiety Ostrowskiej. To dzięki przedsiębiorczości i charyzmie Reka do Łodzi przyjeżdżali najwybitniejsi światowi badacze filmu: Donald Crafton, Richard Dyer, Thomas Elsaesser, John Fullerton i inni.
W latach 1999 - 2001 Jan Rek był głównym koordynatorem projektu „European Cinema in Film Studies”, realizowanego wraz z brytyjskim Uniwersytetem w Reading oraz Uniwersytetem Sztokholmskim w ramach programu TEMPUS. Było to wówczas jedno z największych na UŁ przedsięwziąć tego rodzaju; obejmowało szereg seminariów we wszystkich trzech krajach, wyjazdy studyjne i współpracę badawczą oraz dydaktyczną. W latach 2002-2003 był z kolei koordynatorem krajowym projektu „In-visible Out-skirt”, realizowanego wraz z 6 partnerami z Europy, pod kierunkiem Comune di Roma, przy wsparciu programu Komisji Europejskiej „Culture 2000”. Dzisiaj, gdy współpraca zagraniczna jest ułatwiana i niemal wymuszana, a akademickie newslettery co tydzień donoszą o nowych możliwościach grantowych, osiągnięcia te nie wydają się być może aż tak wyjątkowe, ale czasy były wówczas inne: Polska nie była częścią Unii Europejskiej, na uczelni nie działały biura projektów, a połączenie z internetem uzyskiwało się, dzwoniąc na numer udostępniony przez Telekomunikację Polską. Wprowadzenie łódzkiego filmoznawstwa w obieg międzynarodowy wymagało wizji, wyobraźni i codziennego wysiłku.
Jan Rek był też świetnym dydaktykiem, z pasją prowadzącym zajęcia na UŁ do przejścia na emeryturę w roku 2009, a potem jeszcze w Społecznej Akademii Nauk w Łodzi. Oprócz tego wykładał w Szkole Filmowej w Łodzi oraz na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu.
Był też – piszę o tym na koniec, choć dla jego przyjaciół była to pewnie rzecz najważniejsza – znakomitym kolegą: skromnym i uważnym, niewiele mówiącym o sobie, za to chętnym do pomocy, rozsądnie patrzącym na świat, a jednocześnie potrafiącym znaleźć wyjście w każdej sytuacji. Napisać, że będzie go brakowało, to nie napisać nic.
Pod tym adresem znaleźć można biogram doktora Jana Reka przygotowany z okazji uroczystego odnowienia doktoratu: www.uni.lodz.pl/o-uniwersytecie/odznaczenia-ul/odnowienie-doktoratow-naukowych/dr-jan-rek
Tutaj znajdują się zdjęcia z tej uroczystości: www.flickr.com/photos/promocja_ul/albums/72177720318094489/with/53832661894
oprc. dr hab, prof. UŁ PIOTR SITARSKI
